×
Сабақтар Хабарландыру тақтасы Кіру Қазақша-ағылшынша сөздік Ағылшынша-қазақша сөздік Пәндер Тіркелу

Сақтар, сақ тайпалары, Тұмар патшайым, Шырақ батыр

Создание сайта в Алматы

Сақтар дегеніміз екі мын жыл бұрын Қазақстан мен Орта Азияда мекендеген тайпалардың жалпы атауы. Көне гректер бұл тайпалар жайында көп тарихи деректер қалдырған. Солардың ішінде - "тарихтың атасы" Геродот, Полиен, Плиний, Страбон, Птоломей және басқа көне грек тарихшылары.

Сақтар "Жауға қатал, досқа адал" деп жазып кеткен тарихшылар. Сақ - бүткіл дүгиеге әйгілі ұлы ел, ұлы мәдениет. Қазақтың арғы атасы.

Тұмар патшайым немесе Томирис

Көне парсылар кен байтақ жерімізге қызығып сақтарға қарсы бірнеше рет соғыс ашқан, бірақ барлық бастамалары жеңіліспен аяқталып қалған. Сақ елін жаулап ала алмаған. Бабаларымыз парсылардың тас талқаның шығарған!

Б.з.д 530 жылы Кир екінші сақ еліне жорыққа аттанған. Кирдің әскері де, байлығы да көп еді. Себебі сақтарға дейін парсылардың патшасы Кир - Көне Бабылды (Вавилонды), қазіргі Түркия аумағында орналасқан Лидия патшалығын, қазіргі Иран жерінде орналасқан Мидия елің бағындырған. Бұл елдерде көп олжа иеленген.

Кир екінші әлемдік империяны құрды.

Бұған тоймай сақ еліне жорыққа аттанады. Сақтардың жерің, елің өзіне қаратқысы келді. Сақтарды жеңіп батыстағы елдерді, Мысыр мен Грекияны жаулап алғысы келген.

Сол заманда сақтарда Тұмар патшайым билік құрған еді. Басқа аты Томирис патшайым, көне сақ елінде қуатты мемлекет құрған дарынды билеуші әрі батыл қолбасшы. Томирис Арал маңында мекендеген сақтардың массагет деген тайпаның билеушісі. Массагеттерге қоса көрші руларды да бағындырған.

Кир сақ елінің атақты билеушісі Тұмар патшайымға үйлену жайында ұсыныс береді, бұған сақ билеушісі келіспейді. Кирдің түпкі мақсаты үйлену емес, сақтардың елін иемдену екенің бірден ұғып.

Сөйтіп соғыс басталды.

Кир Аракс өзенің кешіп далаға өзінің әскерінің ең әлсіз бөлігін және ас пен көп арақ-шарапты қалдырады да, өзі әскерінің негізгі бөлігімен кейін шегінеді. Сақтардың әйел патшасы Тұмардың баласы Спаргапис, бұл әскерді өз жасағымен талқандайды да шарап пен тамаққа тойып әскерімен ұйықтап қалады.

Мас сақтарды Кир шабылдап, Спаргаписті тұтқынға алады. Тұмар Кирден баласын босатуды және бар әскерімен еліне қайтуды талап етеді. Бұған Кир көнбейді де сақтар мен парсылар арасында үлкен шайқас болады да парсылар толығымен дерлік қырылады. Кирдің басын тауып Тұмар патшайым қанға толған меске салып былай деген:

"Әйтеуір тірі қалдым, сені жеңіп шықтым демесем, жан дегендегі жалғыз ұлымды аярлықпен қолға түсіріп, сен менің түбіме жеттің, жауыз! Енді Тәңірге берген сертімді орындап, басыңды қанға бөктіріп, сусыныңды қандырғаннан басқа амалым жоқ."

Шырақтың ерлігі

Сақтар Тұмар патшайымнан кейін парсыларды тағы бірнеше рет жеңген, мысалы сақ батыры Шырақ парсылардың патшасы Дарий біріншінің әскерің алдап шөлге апарған, шөлде парсылар судын жоқтығынан үлкен шығынға ұшырады, сарбаздар мен аттардың көбі қырылды. Дарий бірінші әрен дегенде еліне қайтты.

Шырақтың ерлігі б.з.д 519 жылы болған.

Сақ тайпалары

Сақ тайпаларының Қазақстан аумағында қоңыстану картасы:

Сақ тайпалары

Бұл сақтар картасы көне заманда еліміздің бүткіл облыстарында сақтардың мекендегенің көрсетеді.

Ірі сақ тайпалары - массагеттер, тигрохаудтар, дайлар, сарматтар, парадарайалықтар, аримаспылар, аргиппейлер, хаумаварга және исседондар. Дайлар картада көрсетілмеген, олардың мекендеген жерлері Каспий теңізінің шығыс жағалауы. Маңғыстаумен іргелес жерлер.

Парадарайа дегеніміз "өзеннің ар жағындағы", хаумаварга дегеніміз хаумо деген сусынды дайындайды деген мағынада қойылған атаулар.

Тарихта ерлігімен аты қалған Тұмар патшайым массагеттер арасынан шыққан.

Сақтардың шаруашылығы

Сақтар, қазақтар сияқты жартылай көшпелі ел еді. Яғни халықтың көпшілігі мал шаруашылығымен айналысқанмен, сақтардың ортағасырлық қазақтардағыдай өздерінің қалалары бар еді. Бұл қалаларда халыққа қажетті заттар өндірілген.

Мысалы Алматы қаласының маңында Талхиз деген атпен белгілі қала бар еді, қазір бұл жерде Талғар қаласы бар.

Шірік-Рабат - сақтардың астанасы

Сақтардың астанасы Шірік-Рабат қаласы еді. Бұл Сыр өңірінде көне заманда болған қала. Бұл қалада сақтардың билеушілері мекендеген. Сақ массагеттер жерінде осы қала орын тепкен.

Шірік-Рабат қаласы ірі сауда және саяси орталық болған.

Сақтардың мәдениеті

Сақтардың мәдениеті жоғары сатыда болды. Сақтар зергерлік өнерде өнерпаздар еді, бүткіл әлемге әйгілі Алтын Адам осыны дәлелдейді. Сақтардың кейбір зергерлік әдістеріне қазіргі зергерлер де танданады.

Алтын адам

Сақтар металл өндіруде шебер еді, шаруашылықта және қару-жарақ жасауда көп қолданылатың темірді өндіруде де. Болатты да өндіре білген, бұл үшін балқыған темірге жануарлардың сүйектерің қосқан.

Сақтардың жазуы бар, бұл жазу Есік қаласының маңында табылған Алтын Адаммен бірге табылған күміс тостағанда жазылған.

Сақтардың материалдық мәдениеті бізге археологиялық қазбалар арқылы жетті. Көне замандарда сақтар өз билеушілерін арнайы жолмен жерлеген. Өмірінде ұстаған қылыш, найза, садақ және басқа қару жарақтармен, о дүниеде қолданады деген ниетпен тостаған, кәсе және басқа ыдыс-аяқпен, о дүниеде мінеді деген ниетпен өз атымен бірге жерлеген. Бұл сақтардың қорымдарын археологтар ашып, қазып, бар заттарды алып, өндеп мұражайларға қояды.

Сақтардың киіну мәдениеті

Сақтардың киіну мәдениеті ортағасырлық замандағы қазақтардай болды. Үстінгі киім бұл шапан, ал астынғы киім бұл шалбар. Сақтар өзге көне елдер сияқты ынғайсыз киімдер киген емес. Себебі ат үстінде отыру үшін шалбар кию керек еді.

Кейін сақтардың киіну үлгілерін басқа ұлттар көшіре бастады.

Сақтардың қоғамдық құрылысы

Сақтардың қоғамдық құрылысы ерте кезде болған мемлекеттерге тән еді. Мемлекетті патша басқарған, патшаның көмекшілері ел билеушілері бар болған, әскерді басқарған әскербасы болған.

Сақтардың билеушілері соғыс заманында демократриялық жолмен де тағайындалған, бұны әскери демократия деп атаған.

Пән: Тарих